Το Κάστρο της Βελίκας, αν και σήμερα ερειπωμένο, αποτελεί ένα σημαντικό βυζαντινό οχυρωματικό έργο στην περιοχή του νομού Λάρισας, κοντά στο ομώνυμο χωριό.
Η ιστορία του ανάγεται στην Πρωτοβυζαντινή περίοδο, πιθανότατα τον 6ο αιώνα μ.Χ., επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, ως μέρος του ευρύτερου σχεδιασμού για την άμυνα της Θεσσαλίας και των παραλίων της από τις βαρβαρικές επιδρομές.
Πιστεύεται ότι ο οικισμός γύρω από το κάστρο δημιουργήθηκε από τους κατοίκους της αρχαίας Μελίβοιας, μετά την καταστροφή της από τους Ρωμαίους. Έχουν βρεθεί λείψανα του οικισμού στην πλαγιά του λόφου έξω από τα τείχη, που χρονολογούνται τον 6ο αιώνα, καθώς και ερείπια πιεστήριου λαδιού, αποθηκών και μιας τρίκλιτης βασιλικής, υποδηλώνοντας την ύπαρξη μιας ακμάζουσας κοινότητας.
Η στρατηγική θέση του κάστρου, με θέα στο Αιγαίο Πέλαγος, ήταν ζωτικής σημασίας για τον έλεγχο της ακτογραμμής και της επικοινωνίας. Το κάστρο συνέχισε να διαδραματίζει ρόλο και κατά τους Μεσοβυζαντινούς χρόνους, καθώς και στην Οθωμανική περίοδο, αν και η ακριβής εξέλιξή του σε κάθε περίοδο απαιτεί περαιτέρω αρχαιολογική μελέτη.
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λάρισας, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας (Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας), έχει πραγματοποιήσει ανασκαφικές έρευνες στον χώρο, συμπεριλαμβανομένης της εκκλησίας του κάστρου, φέρνοντας στο φως σημαντικά ευρήματα που φωτίζουν την καθημερινή ζωή, τις οικονομικές δραστηριότητες και τις εμπορικές επαφές του οικισμού με παραλιακά κέντρα του Αιγαίου και της Μαύρης Θάλασσας.
Πρακτικές Οδηγίες: Η πρόσβαση στο κάστρο απαιτεί περπάτημα σε ανηφορικό μονοπάτι. Φορέστε άνετα παπούτσια και πάρτε νερό. Η θέα από την κορυφή είναι μαγευτική και αποζημιώνει τον κόπο.
Αρχαιολογικός Χώρος Κάτω Πολυδενδρίου (Αρχαία Πέλιννα)
Ο αρχαιολογικός Χώρος του Κάτω Πολυδενδρίου φιλοξενεί τα εντυπωσιακά λείψανα της αρχαίας πόλης Πέλιννα (ή Πελινναίο), μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Εστιαιώτιδας (της βορειοδυτικής Θεσσαλίας), κοντά στην όχθη του ποταμού Πηνειού. Η στρατηγική της θέση, σε ένα στενό πέρασμα μεταξύ της οροσειράς των Χασίων και του Πηνειού, της επέτρεπε να ελέγχει τον οδικό άξονα από την Τρίκκη (σημερινά Τρίκαλα) προς τη Λάρισα.
Η Πέλιννα έχει μακραίωνη ιστορία, με ενδείξεις κατοίκησης από την Εποχή του Χαλκού και την ανακάλυψη Μυκηναϊκών τάφων. Η πόλη γνώρισε τη μεγαλύτερη ακμή της κατά την Κλασική και κυρίως την Ελληνιστική περίοδο (περίπου 5ος-2ος αιώνας π.Χ.). Κατά τον 4ο αιώνα π.Χ., η Πέλιννα ακολούθησε πολιτική αντίθετη προς τις Φέρες, ενώ είχε δικό της νόμισμα, γεγονός που μαρτυρά την αυτονομία και την οικονομική της ευρωστία.
Ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι ο Μέγας Αλέξανδρος πέρασε από την Πέλιννα το 335 π.Χ. στην κάθοδό του εναντίον των Θηβαίων, και οι κάτοικοι της πόλης ακολούθησαν τους Μακεδόνες στις επιχειρήσεις τους. Η πόλη συνέχισε να ευημερεί μέχρι το 191 π.Χ., οπότε και καταλήφθηκε από τους Αθαμάνες. Κατά τους μεσοβυζαντινούς χρόνους, στην περιοχή της ακρόπολης της Πέλιννας αναπτύχθηκε οικισμός και έδρα επισκοπής με την ονομασία Γαρδίκι ή Παλαιογαρδίκι.
Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως λείψανα εκτεταμένων οχυρωματικών τειχών, κτιρίων και νεκροταφείων, καθώς και πλήθος κινητών ευρημάτων (κεραμική, νομίσματα κ.ά.) που παρέχουν σημαντικές πληροφορίες για την καθημερινή ζωή, τις οικονομικές δραστηριότητες και την πολιτική ιστορία της πόλης.
Πρακτικές Οδηγίες: Ο αρχαιολογικός χώρος είναι επισκέψιμος και βρίσκεται κοντά στα σύγχρονα χωριά Πετρωτό και Πετρόπορο. Συνιστάται να έχετε μαζί σας νερό και καπέλο, ειδικά τις ζεστές μέρες, καθώς ο χώρος είναι εκτεθειμένος. Η σήμανση εντός του χώρου βοηθά στην κατανόηση των ανασκαφών.
